Czas zwiedzania – PARA BUCH…część II

A początek historii miał swoje miejsce w drugiej połowie XIX wieku, a konkretnie we wtorek 1 lipca 1862 r.

Proszę bardzo – pora, by przedstawić sylwetkę pierwszego ze wspólników – Josepha Herzfelda.

Joseph Herzfeld przyszedł na świat 7 maja 1832 r. w Grudziądzu. Początkowo związał się z Poznaniem, w którym zamieszkał i pracował na stanowisku kierownika hurtowni i sklepu prowadzącego sprzedaż różnego rodzaju żeliwnych odlewów. Znał na wylot rynek, znał kupieckie rzemiosło, umiał negocjować, a przede wszystkim miał nosa do interesów i…ludzi. Wykorzystał więc ostatni z wymienionych talentów i do swego pomysłu przekonał majętnego Carla Victoriusa.

Czas na prezentację jego sylwetki. Carl urodził się 19 października 1832 r. w Szamotułach w Wielkopolsce – był więc równolatkiem Josepha. Zawodowo związany był z branżą drzewną – pracował jako zastępca kierownika w dużym przedsiębiorstwie handlującym drewnem. Podobnie jak jego przyszły wspólnik, Carl Victorius znał się doskonale na handlu, będąc specjalistą w swojej dziedzinie. Był człowiekiem niezwykle ambitnym, nie cieszyła go rola statysty – chciał grać pierwsze skrzypce.

Po kilku latach wspólnicy przenieśli się do jednopiętrowego budynku przy Oberthornerstraße 12, który jednocześnie pełnił funkcję budynku administracyjnego firmy – był jej sercem.

Wróćmy pamięcią do 1 lipca 1862 r. – firma powstała, tylko co dalej? Wszyscy wiemy, że początki są najtrudniejsze, ale i z tym poradzili sobie początkujący przedsiębiorcy. W jaki sposób? Otóż do końca 1862 r. zebrali komplet zamówień na swoje wyroby, dzięki czemu upewnili się w słuszności wybranej przez siebie zawodowej drogi i ze spokojem mogli patrzeć w przyszłość.

Ruszyła kuźnia, która produkowała tak bardzo potrzebną armaturę piecową – płyty piecowe, drzwiczki, ruszty itp. Po kuźni przyszedł czas na własną odlewnię, co wydatnie wpłynęło na szybki wzrost produkcji i jej jakość. Herzfeld i Victorius nie przejedli owoców swojej pracy – zyski firmy inwestowali w jej rozwój, i tak w 1886 r. uruchomili własną emaliernię, której zadaniem była produkcja żelaznych naczyń do gotowania.

 I tutaj ciekawostka – emaliernia Herzfelda & Victoriusa w chwili swojego powstania, była jedynym tego typu zakładem na terenie całego zaboru pruskiego.

W przeciągu kolejnych lat wybudowano m.in. oczyszczalnię odlewów, magazyny, czy formiernię (dział w odlewni, w którym wyrabia się formy odlewnicze). W tej ostatniej kształcono pracowników do zawodu formierza – odlewnika, by mieć wykwalifikowaną i związaną z zakładem kadrę na miejscu. A pracownicy wiązali się z zakładem pracy na całe swoje zawodowe życie.

Grudziądzkie przedsiębiorstwo mierzyło bardzo wysoko, czego dowodem było m.in. opracowanie własnego patentu – systemu hermetycznego zamykania pieców (Exzenterwirbelverschluß),
który zwany był grudziądzkim patentem drzwi.

Na początku XX wieku kolejny już raz przystąpiono do rozbudowy fabryki. Jednak przestrzeń w centrum miasta nie jest z przysłowiowej gumy, w związku z czym, w 1911 r. w podmiejskim Mniszku wybudowano nową odlewnię i emaliernię, gdzie uruchomiono produkcję m.in. rur i artykułów kanalizacyjnych.

Trzy lata później, w 1914 r., wzniesiono osiedle dla robotników i pracowników umysłowych. Wróćmy w tym miejscu do dwójki głównych bohaterów naszej opowieści, zaglądając za parawan ich prywatnego życia.

Joseph Herzfeld 27 października 1864 r. ożenił się z poznanianką Auguste Auerbach, córką kupca Abrahama Lazara Auerbacha. Małżeństwo wydało na świat czwórkę dzieci – syna i trzy córki.

Grudziądzki fabrykant, prócz pracy zawodowej, udzielał się społecznie – był radnym miejskim i członkiem miejscowej gminy żydowskiej. Poświęcona energia i odpowiedzialność za firmę były czynnikami, które wpłynęły na zdrowie Jospeha Herzfelda.

Współwłaściciel emalierni wybrał się wraz z rodziną, 1 marca 1898 r. do słynnych źródeł termalnych w Wiesbaden w Hesji. Wypoczynek w głębi Niemiec okazał się dla niego tragiczny w skutkach, bowiem w dwa tygodnie po przyjeździe – 14 marca z powodu wirusowej grypy zmarł. Tak oto o tym wydarzeniu pisało Thorner Presse z 18 marca 1898 r. :

Fabrykant i radny miejski Herzfeld, współwłaściciel założonej w roku 1862 dużej firmy Herzfeld i Victorius, odlewni żeliwa, fabryki drzwi piecowych i emalierni w Grudziądzu, zmarł wczoraj nagle w Wiesbaden, gdzie od 14 dni przebywał na kuracji , w wieku 65 lat na zapalenie płuc

Joseph Herzfeld spoczął na grudziądzkim cmentarzu, a jego jedyny syn – Paul przejął obowiązki ojca.

Początkowo udziały zmarłego przejęła wdowa – Auguste, która 1 lipca 1900 r. przekazała swój wkład synowi. Paul Meschulem Elieser Herzfeld po ukończeniu studiów na politechnice odbywał praktykę zawodową w odlewniach żelaza w zachodniej Europie. Przez wiele lat zasiadał w radzie miejskiej, był członkiem licznych towarzystw i organizacji, ponadto przewodniczył Towarzystwu Liberalnemu, a jego podpis widnieje na dokumencie przejęcia z rąk nadburmistrza dr. Petersa miasta Grudziądza przez władze polskie w pamiętnym dniu 23 stycznia 1920 r. Gdy Carl Victorius został w 1901 r. królewskim radcą handlowym, przekazał swoje firmowe obowiązki w ręce najstarszego syna – Leo, który nieoczekiwanie zmarł 1 kwietnia 1902 r. Tak o okolicznościach tej rodzinnej tragedii pisała znana nam już Thorner Presse kilka dni później:

W związku ze śmiercią Leo Victoriusa, jego obowiązki przejął młodszy brat – Richard, który wraz z Paulem tworzył równie dobrany tandem jak ich ojcowie. Fabryka rosła w siłę powstała filia w Mniszku, o czym mówiliśmy wyżej.

W międzyczasie, 1 lutego 1906 r. zmarł założyciel fabryki, Carl Victorius, a nasza sprawdzona Thorner Presse wymieniła szereg zasług zmarłego, takich jak m.in. powołanie w 1902 r. fundacji im. Josepha Herzfelda, która miała na celu opiekę nad wdowami i sierotami po zmarłych robotnikach i urzędnikach kierowanej przez siebie firmy.

Warto wspomnieć, że zarówno Joseph Herzfeld jak i Carl Victorius posiadali w Grudziądzu ulice swojego imienia. Od ok. 1910 – 1939 i ponownie w latach 1945 – 1951 obecna ul. Czarnieckiego była poświęcona Josephowi Herzfeldowi, a od ok. 1910 – 1939 obecna ul. Parkowa była ulicą Carla Victoriusa.

Po powrocie Pomorza do Macierzy spółka Herzfeld & Victorius przeszła w całości w polskie ręce. Z czasem oprócz fabryki znajdującej się przy dzisiejszej Al. 23 Stycznia i zakładu w Mniszku, do spółki dołączyły zakłady odlewnicze w Końskich, znajdujące się w dzisiejszym woj. świętokrzyskim.

W 1937 r. zatrudnienie we wszystkich trzech zakładach wyniosło około 2000 osób. A produkowały, moi Drodzy m.in. wanny żeliwne porcelanowo – emaliowane, przybory łazienkowe, piece przenośne szamotowane, czy żelazka do prasowania.

Jak sami widzicie asortyment produkcji, był bardzo szeroki, dzięki czemu zdobywał odbiorców w kraju i za granicą, gdzie trafiało około 20 % produkcji. Grudziądzka firma posiadała w przedwojennej Polsce dwa biura sprzedaży z wystawami, w Warszawie przy ul. Nowy Świat 31 i we Lwowie przy ul. Sobieskiego 3. Firma była wielokrotnie nagradzana m.in. na Pierwszej Wystawie Pomorskiej  Rolniczo – Przemysłowej w Grudziądzu w 1925 r. Warto wspomnieć, że w latach trzydziestych Herzfeld & Victorius nawiązał współpracę z niemieckim koncernem Junkers & Ruh, Na jego licencji produkowano m.in. kuchenki gazowe.

W czasie II wojny światowej wspomniany koncern w wyniku grabieży przejął majątek grudziądzkiego przedsiębiorstwa, a w samym zakładzie produkowano m.in. lawety do armat, pociski do moździerzy, czy elementy pocisków latających V-1. W wyniku działań wojennych spłonął budynek administracyjny firmy, a wraz z nim bezcenne archiwum zakładowe.

Jak przedstawiała się sytuacja oddziału w Mniszku? Otóż zniszczony został niemal w połowie. Przystąpiono zatem do odbudowy. Zakłady ruszyły, a ich dalsze losy poznacie już niedługo.

Tymczasem w kolejnej części przyjrzymy się największemu zakładowi pracy w historii Grudziądza – PePeGe i poznamy… gotowy scenariusz na film sensacyjny!