Józef Haller urodził się 13 sierpnia 1873 r. w majątku Jurczyce koło Skawiny (obecne województwo małopolskie). Pochodził ze spolonizowanej rodziny niemieckiej.
W 1882 rodzina Hallerów przeniosła się do Lwowa. Po ukończeniu miejscowego gimnazjum Józef Haller wstąpił do wojskowej Niższej Szkoły Realnej w Koszycach (teren obecnej Słowacji), a następnie do prestiżowej Wyższej Szkoły Realnej w Hranicach. Studiował na Akademii Technicznej w Wiedniu na wydziale artylerii.
Po studiach Józef Haller został mianowany w c. k. armii podporucznikiem artylerii z dniem 1 września 1895. Od tego czasu służył w 11 pułku artylerii korpuśnej we Lwowie. Od około 1901 ponownie był jego oficerem.
W 1907 jako oficer nadkompletowy został przydzielony do C. K. Obrony Krajowej. Później służył we Lwowie. W 1909 roku, został awansowany na stopień kapitana artylerii polowej i górskiej.
W czasie służby wojskowej pełnił funkcję instruktora, a następnie komendanta w jednorocznej ochotniczej szkole oficerskiej artylerii. Przeprowadził reformę nauczania, zastępując na stanowiskach instruktorskich ochotnikami zdemoralizowanych zawodowych oficerów. Wprowadził także do szkół oficerskich język polski.
Wybuch I wojny światowej stał się sygnałem do mobilizacji członków polskich paramilitarnych organizacji patriotycznych. 27 sierpnia 1914 wydany został rozkaz o powstaniu Legionów Polskich, na mocy którego zaczęto formować we Lwowie Legion Wschodni pod dowództwem gen. Adama Pietraszkiewicza. Do wojska Haller zgłosił się ochotniczo w lecie 1914 r. i od razu skierowano go do 2. Brygady Legionów. Został dowódcą i przeszedł z nią szlak bojowy przez Karpaty. Zapisał się w historii walk austriacko-rosyjskich w zimie 1914-1915, stawiając opór przeważającym siłom rosyjskim na karpackich przełęczach w masywie Gorganów. W marca 1915 roku awansował do stopnia pułkownika.
15 lutego 1918, protestując przeciwko postanowieniom traktatu brzeskiego, wraz z podległą mu II Brygadą Legionów Polskich oraz innymi oddziałami polskimi przebił się przez front austriacko-rosyjski pod Rarańczą i połączył się z polskimi formacjami w Rosji. Otrzymał przydział na dowódcę nowo sformowanej 5 Dywizji Strzelców Polskich. Od 28 marca 1918 dowodził jednostkami II Korpusu Polskiego na Ukrainie. 7 kwietnia 1918 otrzymał nominację na stopień generała.
Po rozbiciu Korpusu Józef Haller w okolicach Kaniowa uniknął on niewoli. Pod nazwiskiem „Mazowiecki” przedostał się do Moskwy, gdzie stanął na czele Polskiej Komisji Wojskowej.
13 lipca 1918 generał Haller dotarł do Francji, gdzie później dowodził Błękitna Armia (określana tak od kolorów mundurów). Uzbrojona była w całości przez Francję. W 1919 roku, wraz z całym sprzętem, armia została przetransportowana do Polski. Nowoczesna broń wzmocniła tworzące się Wojsko Polskie. Przybyły do Warszawy generał Haller witany był jak bohater narodowy.
W październiku 1919 Hallerowi powierzono dowództwo Frontu Pomorskiego, utworzonego w celu pokojowego i planowego zajęcia Pomorza, przyznanego Polsce na mocy ustaleń traktatu wersalskiego. 10 lutego 1920 roku gen. Józef Haller dokonał w Pucku symbolicznych zaślubin Polski z morzem. Ceremonię poprzedzał miesięczny pochód polskich wojsk przez Pomorze. Poszczególne miejscowości przejmowano od wycofujących się wojsk niemieckich aż do 11 lutego 1920, kiedy to ostatni żołnierze opuścili Gdańsk. Po 127 latach niewoli Toruń, a po 148 latach Bydgoszcz, Grudziądz, Tczew i reszta regionu wróciły do Polski.
W okresie międzywojenny Haller pełnił funkcje administracyjne poza służbą liniową, m.in. Generalnego Inspektora Artylerii (1920–1926), przewodniczył Związkowi Hallerczyków, Związkowi Harcerstwa Polskiego (1920-1923). Przez 6 lat był aktywnym działaczem i Prezesem Głównego Komitetu Polskiego Czerwonego Krzyża.
Gen. Haller potępił przewrót majowy Józefa Piłsudskiego, w wyniku czego 31 lipca 1926 został przeniesiony w stan spoczynku. W latach 30. był emerytowanym generałem dywizji.
W latach 20. XX w., po sprzedaniu mieszkania w Bydgoszczy, wraz z żoną i synem osiedlili się w majątku Gorzuchowo koło Chełmna. Dzięki staraniom generała rozpoczęto wówczas budowę tzw. hallerówki – szosy z Chełmży do Grudziądza przez Gorzuchowo. Jednak nie zapomniał o weteranach Błękitnej Armii za oceanem, do których udał się z pomocą w 1933 roku.
Po wybuchu II wojny światowej przedostał się przez Rumunię do Francji. Oddał się do dyspozycji tworzącego się rządu gen. Władysława Sikorskiego i przewodniczył Międzyministerialnej Komisji Rejestracyjnej. W pierwszych dniach listopada 1939 wszedł w skład rządu jako minister bez teki. W Ameryce zachęcał Polonię do wstępowania do tworzącego się we Francji Wojska Polskiego.
Po upadku Francji przedostał się przez Hiszpanię i Portugalię do Wielkiej Brytanii. Tam w latach 1940–1943 pełnił funkcję Ministra Oświaty w Polskim Rządzie na Uchodźstwie.
Po wojnie Józef Haller pozostał na emigracji w Wielkiej Brytanii. Zmarł w Londynie 4 czerwca 1960 w wieku 86 lat. Jego prochy trafiły do Polski w 1993 roku. Spoczęły w krypcie w kościele garnizonowym św. Agnieszki w Krakowie.
Generał Józef Haller zrobił wiele dla Polski, szczególnie dla Pomorza. Został on patronem jednej z grudziądzkich ulic od kiedy przestała ona nazywać się Rehdenerstrasse.
W tym roku, w niedzielę, 13 sierpnia, obchodzone będzie Święto Wojska Polskiego. Z tej okazji zostaną złożone kwiaty pod tablicą upamiętniającą 75. rocznicę powrotu Grudziądza do Macierzy w hołdzie Generałowi Józefowi Hallerowi i Hallerczykom. Dodatkowo będzie to 150. rocznica urodzin generała.
Autorka: Martyna Ruszczyńska
Zdjęcia: własne, zdjęcie generała: IPN Kraków
